امروز ظهر تلویزیون یک برنامه علمی داشت که مجری برنامه با مهندس علی کافی عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف و عضو شورای واژه گزینی فرهنگستان علوم صحبت می کرد. برنامه علمی خوبی است که معمولاً هر شب پخش می شود ولی نمی دانم امروز تکرار برنامه شب پیش بود یا خود برنامه مستقلی به حساب می آمد.
موضوع صحبت ، واژه گزینی و فارسی سازی واژگان وارداتی از زبان های بیگانه بود. بحث زیبایی بود و باب میل روز!!! با این همه رشد باستان گرایی و ایران باستان و پالایش زبان و تمدن ایران و اقتدار ملی و صحبت هایی از این دست ، چنین برنامه ای می تواند مخاطبان فراوانی داشته باشد!! من خود نیز سالیان سال از مدافعان پالایش زبان بودم و بسیار دوست داشتم تا تمامی واژگان مورد استفاده من فارسی سره باشد و در سخن گفتن نیز همین گونه ......
سال های بسیار زیادی از آن زمان می گذارد و الان سال های متمادی است که طور دیگری می اندیشم! برای آغاز سخن یک پرسش مطرح می کنم ...... واژۀ بیگانه را تعریف کنید؟ یا به عبارتی دیگر چه واژه ای را وارداتی از زبان بیگانه می دانید؟؟؟؟
منطق حکم می کند هر واژه ای که به نوعی ساختار فارسی نداشته باشد ، جزئی از واژگان بیگانه تلقی می شود. به عبارتی ، نه تنها ریشۀ واژه باید در زبان فارسی باشد بلکه ساخت واژه نیز باید بر مبنای قوانین ساخت واژگان فارسی باشد. چند مثال زیر موضوع را روشن تر خواهد ساخت.
1- واژگانی هستند مثل کودتا ، تابلو ، الکتریسیته ، مکانیک ، سکولار ، آلمان ، کامپیوتر ، سماور و ... تمامی واژگانی که از زبانی دیگر وارد زبان ما شده اند و در حال حاضر نیز به کثرت مورد استفاده قرار می گیرند.
2- واژگانی هستند که در زبان مادری خود درست استفاده می شوند و به همان شکل مادری وارد زبان فارسی می شوند ولی بعدها بنا به ضرورت به عنوان بن واژه قرار گرفته و کلمات دیگری از روی آنها با استفاده از پسوندها یا پیشوندها و سایر ترکیبات زبان فارسی ساخته می شود. مثلاً واژه "پست" از زبان فرنگی وارد زبان ما شد و ضمن استفاده از خود این واژه به معنی فرستان نامه ، واژگان دیگری نیز از روی آن با قواعد ساخت زبان فارسی ساخته شد ، مثل "پستچی" ، "پستخانه" ، "اداره پست" و "پست کردن"!!!!! یا واژه "کامپیوتر" که وارد زبان شد و واژه دیگری مثل "کامپیوتر فروش" ، "کامپیوتر باز" و ... از روی آن بدست آمد!
3- واژگانی هستند که در زبان خود و برمبنای قواعد ساخت واژه در زبان مادری ساخته شده اند ولی از قواعد ساخت واژه در آن زبان ، در زبان فارسی استفاده می شود. مثلاً در زبان فرانسه از پسوند Sion یا tion برای ساخت واژگان استفاده می شود که تلفظ آن در زبان فرانسه به تلفظ فارسی ، مترادف با "سیون" و در زبان انگلیسی به تلفظ فارسی "شن " است و ما نمی توانیم از این پسوند در زبان فارسی برای ساخت واژگان مشابه استفاده کنیم. به همین دلیل ، اگر چه واژه ای مثل انگیزاسیون یا کمپوزیسیون در فرانسه واژه ای درست تلقی می شود و اگر به همین نحو در زبان فارسی نیز استفاده شود ، علیرغم وارداتی بودن ، واژه ای درست محسوب می شود ولی شما نمی توانید ترکیب فارسیزاسیون یا ملّیزاسیون بسازید و آن را در زبان فارسی استفاده کنید. هر چند کلماتی مثل "ایرانیزه " مترادف با "مدرنیزه"در زبان فارسی ساخته و استفاده شده است!
4- واژگانی که در زبان مادری به معنی دیگری به کار می روند ولی در زبان فارسی به معنای دیگری به کار می روند. به عبارتی ما ، ما واژه ای را از زبانی دیگر وارد فارسی ساخته ایم ولی در معنایی دیگر. مثلاً واژه "مسلسل" در زبان فارسی به معنی "سلاحی جنگی است که تیرهای پیاپی شلیک می کند" و یا به معنی "پیاپی" در شماره های پیاپی از یک نشریه! ولی همین واژه مسلسل در زبان عربی به معنی "سریال" یعنی برنامه های تلویزیونی چند قسمتی به کار می رود!!!! یا واژه "مخابرات" که در زبان فارسی به معنی وزارت تلفن است و در زبان عربی به معنی وزارت اطلاعات!!!!!
5- در همین راستای بند چهار ، ممکن است واژگانی نیز وجود داشته باشند که در زبان مادری مورد استفاده ندارند ولی ما با توجه به قواعد زبانی آنها ، واژه ای جدی می سازیم و در زبان فارسی مورد استفاده قرار می دهیم که ممکن است بعدها در زبان مادری خود نیز به همین معنی یا معانی دیگر به کار روند!!!
با این صحبت مختصر و تفکیک انواع واژگان وارداتی ، پرسشی دیگر پیش می آید .... منظور از زبان بیگانه ، چه زبانی است؟؟؟ آیا با توجه به پرسش پیش ، باید برای خود واژه بیگانه نیز تعریفی محدود کننده قائل شویم؟؟؟ یعنی آیا باید برخی از زبان ها را بیگانه و برخی دیگر از زبان ها را خودی و بومی تلقی کنیم؟؟؟ کدامیک از واژه های زیر بیگانه و کدام یک بومی هستند :
سازمان ، کلاسیک ، شرمنده ، استقلال ، اشکنه ، حاجی ، جار ، پیکان ، سیاست ، شادی ، کار ، شو ، پیش قراول ، دکتر ، قلچماق ، پرسپولیس ، صدا ، کارگردان ، خاکی ، نیسان ، تسبیح ، موسیقی دان ، فوت ، سایپا ، هو ، آژ ، فیلم بردار ، نوار کاست ، اندیشه ، پارتیزان ، خار و مار ، کژال ، کفیل ، پاس ، وانت ، کچلیک ، جت ، قند ، کتاب ، مصر ، پزشک و ...
قدری به واژگان بالا نگاه کنید و خوب فکر کنید و آنها را به همان نحوی که گفتم تفکیک کنید....... اگر به درستی تفکیک کرده باشید ، تصور می کنم ، توانسته اید مفهوم واژه فارسی یا بومی را از مفهوم واژه بیگانه جدا کنید!!!!
آیا می دانید واژه پرسپولیس یک واژه یونانی است!!!! این را که حتماً می دانید واژۀ استقلال یک واژه عربی است!!!! حال واژۀ پاس چطور؟؟؟؟؟
به واژۀ سایپا هیچ وقت فکر کرده اید؟ این همه ماشین از سایپا می خرید و در بورس تهران ، سهامش را خرید و فروش می کنید؟؟؟؟ خوب پیکان چه ؟ این واژه چه ریشه ای دارد؟؟؟؟ نیسان؟؟؟؟ وانت؟؟؟ کدامیک از این چهار واژه ایرانی هستند و کدامیک بیگانه؟؟؟؟؟
آیا می توانید بگویید واژۀ "هو" به چه معنی است و از چه زبانی است؟؟؟؟ عربی است؟ واژۀ فوت چطور؟؟؟ آیا انگلیسی است؟؟؟؟ .... پارتیزان؟؟؟؟ ... آژ؟؟؟؟ .... خار و مار؟؟؟؟ ..... حاجی؟؟؟ .... جار؟؟؟؟ ... شو؟؟؟ می توانید بگویید هر یک از این کلمات ریشه در چه زبانی دارند؟؟؟؟؟ واژۀ "پاس" می تواند دو مفهوم جداگانۀ انگلیسی و فارسی داشته باشد. سایر واژگان فوق نیز با توجه زبان های مختلف ، از این قاعده مستثنی نیستند ..... !!!!!!!!!
یک واژه چگونه ساخته می شود؟ آیا یک واژه چیزی بجز در کنار هم قرار گرفتن چند حرف صدا دار یا بی صدا نیست که به طور قراردادی ، آوایی خاص را جهت انتقال یک مفهوم بیان می کند؟؟؟؟ چه اهمیتی دارد این چند حرف صدا دار و بی صدا چه باشند؟؟؟؟ با قرار گرفتن صدای "ه" و "وُ" در کنار یکدیگر ، واژۀ "هو" ساخته می شود این واژه به چه معنی است؟ آیا "هو" به معنی او در زبان عرب است یا "هو" یک اسم چینی است شاید هم همان "یا هو" خودمان است و مراد از او خالق باریتعالی یا به عبارت دراویش ، اسم رمز الهی است که از آن معنی نتوان مستفاد کرد؟ از در کنار هم قرار گرفتن دو حرف "ج" و "ت" به واژه "جت" می رسیم.... این جت به چه معنی است در زبان انگلیسی به نوعی از هواپیما اطلاق می شود. در زبان چینی چطور؟ آیا اسم هنرپیشۀ معروف "جت لی" به معنی " نوعی هواپیما از جنس شلوار لی" است؟؟؟
بنابراین ، کافی است شما چند حرف را در کنار یکدیگر قرار دهید تا یک واژه ساخته شود. حال اگر این واژه در زبان ما بود ، واژه ای است بومی و اگر در زبان دیگران و به هر معنی دیگر بود می شود واژه ای بیگانه!!! ولی آیا نمی توان یک واژه جدید از کنار هم قرار دادن چند حرف ساخت و واژه جدید را برای بیان یک مفهوم جدید به کار بست؟؟؟؟؟؟؟
در گذشته دور نیز اجداد باستانی ما هم همین کار را کرده اند و ما فقط داریم کار را سخت تر می کنیم. روزی که برای اولین بار دو جد باستانی ما خواستند به یکدیگر ، مفهوم "مایع نوشیدنی جاری در رودخانه ، نهر یا چشمه" را معرفی کنند ، از کنار هم قرار دادن "آ" و "ب" واژه "آب" را ساختند و الان به مدت چندین هزار سال است که ما برای این مایع از واژۀ آب استفاده می کنیم و پس از آن نیز واژگان بسیار زیادی را برمبنای آن ساختیم. مثلاً آبدار ، آب بند ، آبگیر ، آبشخور ، آبکی ، آب مروارید ، آبگوشت و ... !! اگر این آب نبود ، ما می توانستیم این همه واژۀ دیگر را بسازیم؟؟؟؟!!!!! اجداد باستانی به همین ترتیب و با پیشرفت تدریجی و برخورد با موضوعات و پدیده های جدید و نیز ساخت ابزارهای جدید ، واژگان جدیدی نیز می ساختند. زمانی که برای اولین بار با آتش برخورد داشتند واژۀ "آتش" را ساختند و به دنبال آن واژگان دیگری از آن مشتق شد. بعدها نیزه ساخته شد و سال ها بعد شمشیر و گرز و جماق!!!!!!! آیا ضرورتی احساس می کردند تا بروند و در زبان خود کندوکاو کنند و واژه ای را در تاریخ و فرهنگ زبانی خود بیابند که بتوان از آن معنی هر یک از ابزارهای فوق را مستفید کنند و یا بر آن معیار ، واژه ای نو بسازند!!!!!!!!!!!!
آیا ما نمی توانیم همان راه گذشتگان را در پیش بگیریم و این چنین سخت و بسته با واژه سازی برخورد نکنیم!!!!! چه اشکالی دارد ما هم بیاییم و چند حرف را در کنار یکدیگر بگذاریم و یک واژۀ جدید بسازیم که هیچ گاه ، پیش از ما وجود نداشته است. برای مثال چه اشکالی دارد ، برای یک مفهوم شناخته شده ای مثل "خوشحالی از ته دل بر اثر شنیدن یک پیام ناگوار دربارۀ کسی دیگر" بگوییم "پشامین" و بر همین اساس واژگانی بسازیم چون "پشامین گو" ، "پشامین گویی"، "پشامین شنو"، "پشامین گفتن"، "پشامین رساندن"، " پشامین سازی" "پشامین بازی" ، "پشامین سازان" ، "پشامین گرایی" ، "پشامین گریزی" ، "پشامینه" ، "پشامینش" ، "پشامین خواری" ، "پشامین یاری" ، "فراپشامین" ، "فروپشامین" ، خُردپشامینی" ، "بزرگ پشامینی" ، "پشامین کاری" " پشامینوند" ، "پشامین خیال" ، "پشامین نامه"، "پشامین خور"، "پشامین کوش" ، "پشامین زدن" ، "پشامین خوردن" ، "پشامین ریز"، "پشامین جمع کن" و ....
خودمانیم!!! .... به همین سادگی نه تنها یک واژۀ بسیار ساده و زیبا با ریشه ای ایرانی (حرف پ دارد!!!!) برای یک مفهوم ساخته شد بلکه 28 واژۀ مرکب جدید دیگر هم برای آن ساختیم ..... باقی را دیگر به عهدۀ شما می گذاریم ..... فقط خواهش می کنیم هر جایی خواستید این واژه را استفاده کنید ذکر خیری هم از ما به میان آورید که ما امکانات دیگران را نداریم تا خودمان را در بوق کنیم. سال ها پیش واژه "شاسکول" را از ترکیب سه واژۀ "اسکول " ، "اشکول " و "باسکول" در یک سربازخانه ساختیم ولی چون جایی ثبت نکردیم به سادگی ، الان در نلویزیون و سینما و اینترنت به کار می رود و سر ما هم بی کلاه مانده است. به همین جهت ، اینجا را مجالی یافتیم تا واژه جدیدمان را به نام خود ثبت کنیم!!!!!
چنین ساخت و سازهای واژگانی ، نه تنها از سوی ما بلکه از سوی بسیار مردمان دیگر نیز وجود داشته است و د رحال حاضر نیز ادامه دارد. واژگانی که مهران مدیری در سریال های تلویزیونی خود مثل "پاورچین" و "نقطه چین" و "شب های برره" ساخته بود همگی از این دست هستند و بسیاری از واژگان دیگر که شما خود ساخته اید!!!!!!!
از بحث اصلی دور شدیم ........
حال ..... این واژۀ تازه ساخته شده دو حالت می تواند داشته باشد ؛ یا در زبان بومی ما معنی خاصی دارد که بسیار سخت می نماید بتوان آن را به معنای جدید به کار بست! یا در زبان بیگانه مفهومی خاص دارد و یا در هیچ زبان رایج و تا اندازه ای شناخته شده رایج نیست. در حالت سوم که اگر معنای خاصی برای آن نتوان متصور شد کار بسیار ساده خواهد بود و از این پس این واژه به جای مفهوم جدید به کار می رود ولی نکته در جایی است که این واژه ساخته شده در فرهنگ زبانی بیگانه وجود داشته باشد. در این حالت نیز دو وضعیت بیشتر وجود نخواهد داشت ؛ یا به همین معنی ما در آن زبان به کار می رود و یا به معنای دیگر می باشد. اگر به معنای دیگری در زبان بیگانه بود ما مشکلی نخواهیم داشت و واژه ای را به زبان خود اضافه کرده ایم با معنایی دیگر!!!! ولی اگر این واژه با همین معنا به تصادف در زبان دیگری هم به همین معنا به کار می رفت ، چه اشکالی دارد که در زبان ما هم به همین معنا به کار رود؟؟!!! این نکته آخر ، همان اصل ماجرا است!!!! به عبارتی ، اگر شما چنین چیزی را بپذیرید دیگر نیازی نیست این چنین به تمامی واژگان بیگانه حساسیت نشان دهیم بلکه همان واژه را به طور کامل وارد زبان خود می سازیم و از آن ، چه به صورت ساده و چه به صورت مرکب همراه با واژگانی دیگر استفاده می کنیم!!!!
تمامی این مشکلات در بحث پالایش زبانی و واژه گزینی از آنجایی آغاز می شود که ما دایرۀ زبان های بیگانه را محدود می کنیم!!! اگر قرار باشد واژگان ترکی ، عربی ، هندی ، یهودی ، عربی را جزئی از زبان فارسی بدانیم ، دیگر چه اصراری بر جدا کردن واژه های روسی و یونانی و انگلیسی و فرانسوی و آلمانی است؟؟؟ آیا صرف هم ریشه بودن در زبان های پیس از باستانی همچون سانسکریت و پهلوی ، نیاز ما را برطرف می کند؟؟؟؟؟ آیا اعلام این نکته که زبان های دیگر جزئی از زبان های اروپایی یا خاور دور هستند می تواند راه گشای مشکل باشد؟؟؟؟ واقیعت آنجا است ، همان گونه که این واژه ها ، در قرون متمادی از زبان هایی با ریشه های مشابه به دلیل همسایگی جغرافیایی و مرزهایی از نوعی دیگر و نیز تسلط کشورهایی دیگر بر سایر کشورها ، وارد زبان های بومی شده اند ، در قرن حاضر نیز تغییر در مرزها و تسلط نه تنها حکومتی و سیاسی ، بلکه علمی و اقتصادی و فرهنگی و هنری ، موجب ورود واژگان دیگری از کشورهای حاکم به کشورهای محکوم شده است. تنها تفاوت در سرعت ورود این واژه ها است که با توجه به عصر ارتباطات و اطلاعات که در آن هستیم ، این سرعت چیز عجیبی نیست؟؟!! اینترنت و ماهواره و موبایل و سینما و تلویزیون و جهان گردی و مراودات شخصی در سطوح پائین افراد جامعه و به دلایل مختلف ، موجب تسریع این پدیده شده است!!!! حال اگر می توان با سرعتی نه بیشتر ، بلکه هم اندازه ، جلوی سیل واژگان بیگانه را گرفت ، بسم ا... ، ولی آیا کاری منطقی و درست است؟؟؟؟؟
به خاطر داشته باشید فرهنگ یک جامعه هیچ ربطی به زبان آن جامعه ندارد و با از دست دادن کامل یک زبان نمی توان حتی فرهنگ آن جامعه را از بین برد. فرهنگ مجموعه ای از آداب و رسوم و رفتارها و گفتارها و حکایات و مثل ها و متل ها و اشعار و افسانه ها و قصه ها و چیستان ها و اسامی و تصورات و توهمات و تجربیات و اندیشه ها و تاریخ یک قوم است و زبان تنها ، وسیله ای است برای بیان و انتقال آن فرهنگ به نسل ها و ملل بعدی. با تغییر زبان یک ملت به یقین بدانید فرهنگ آن ملت تغییری نخواهد کرد. نه تنها حکومت سلطه جویانه و تخریب کننده خلفای بنی امیه و بنی عباس نتوانست فرهنگ ایرانی را از بین ببرد بلکه علیرغم تمامی تلاش هایی که انجام شد تا اسامی افراد و اماکن و زبان و خط فارسی به عربی تغییر کند سرانجام پس از چندقرن همه چیز به روال خود بازگشت و ایران به عنوان تنها کشور از حکومت خلفای بنی امیه و بنی عباس توانست خود را از زیر یوغ زبان و خط عربی مسلط آن دوران بیرون بکشد که این کار را حتی مصریان و سوریایی ها و لبنانی ها نتوانستند به انجام برسانند (در مورد مردم ترکیه نمی دانم که آیا آنها دچار چنین پدیده عربی سازی شده بودند یا خیر؟؟) این موضوع حتی در زمان مغول ها هم پیش آمد ولی نتیجه ای در برنداشت و برعکس در هر دو مورد ُ هم اعراب و هم مغولان این فرهنگ ما بود که بر آنها چیره شد!!!!!!!!
اگر در همین گریز ایرانیان از زبان و خط عربی بنگریم ، متوجه خواهیم شد علت چنین موفقیتی ، در فرهنگ غنی (به همان معنی گفته شده فوق) این ملت ایرانی است که موجب شده است ، بتواند پس از گذشت سالیان دراز ، راه خود را بیابد و به اصل خویش بازگردد وگرنه اگر فرهنگ ضعیف و بی هویتی داشتیم به یقین بدانید نه تنها خط و زبان بلکه فرهنگ ایرانی خود را نیز از دست داده بودیم!!!!!!!
حال ، با این تفصیل ، چه ضرورت در پالایش زبان؟؟؟؟ یا همه واژگان یا هیچ واژه ای؟؟؟؟ حد وسط در این میان جایگاهی ندارد که بجز وقت تلف کردن چیزی نیست!!! شهری را در نظر بگیرید که از کلیه جوانب مورد هجوم قرار گرفته است آیا مبارزه در یک دروازه باعث پیشرفت دشمن از سایر دروازه ها نخواهد شد؟؟؟ آیا می توان بین دشمنان تفکیک قائل شد و گروهی را از گروهی دیگر تفکیک کرد و خوب و بد و بدتر نام نهاد؟؟
مسئله اصلی در این خصوص ، به سایر کشورها یا به کلامی دیگر سایر فرهنگ ها ، به دیدۀ دشمن نگریستن است! اگر ما از همان ابتدا به سایر کشورها یا فرهنگ ها به دیدۀ دوست بنگریم دیگر هجوم فرهنگی را شاهد نخواهیم بود که بخواهیم در برابر آن به پا خیزیم!!!!! اگر ما در همان شهر فرضی ، دیوارها را برداریم و امکان مراوده با سایر کشورها و تمدن ها را برقرار سازیم دیگر نباید نگران از دست رفتن فرهنگ خود باشیم ، چون هر آنچه از آنها بیاموزیم جزئی از فرهنگ ما خواهد شد. زمانی ما باید فریاد بکشیم که فرهنگ ما چیزی برای دفاع از خود نداشته باشد و ما دلهره از دست دادن نظام فرهنگی خود را داشته باشیم که چنین چیزی جز در مورد فرهنگ های بی هویت و بی ریشه و پوشالی و خود ساخته رخ نخواهد داد !!!!!!!!!!!
بسیاری از کسانی که فریاد از دست دادن زبان را سر داده اند بیشتر نگران از دست دادن فرهنگ هستند و بدین منظور و با تغییر واژگان ، امکان مراودات فرهنگی و برقراری ارتباط با سایر اقوام و ملل را از عموم مردم و بویژه اقشار ضعیف تر را می گیرند و با این کار ، بیش آز آن که از هجوم فرهنگ بیگانه جلوگیری کنند و حصاری برای ورود دشمن بسازند ، حصاری برای خروج نیروهای خودی فراهم می سازند و آنها را در این حصار جهل و بی خبری نگاه می دارند!!!!!!! .... آیا هیچ می دانید ایران از جمله معدود کشورهای دنیای امروز است که این چنین از ضعف زبان انگلیسی در بین مردم خود رنج می برد؟؟؟ آیا می دانید در دنیای امروز دانستن یکی از زبان های انگلیسی ، فرانسوی ، آلمانی ، اسپانیایی و حتی همین عربی از ضروریات هر نوجوان و جوانی محسوب می شود تا چه برسد به دانشمندان و اندیشمندان؟؟؟؟؟ این آقایان که این چنین سنگ پالایش زبان بر سینه می زنند و همایش ها آن چنانی برگزار و بخشنامه های این چنینی صادر می کنند ، اندکی بر وضعیت آموزش زبان انگلیسی در مدارس و دانشگاه ها فکر کرده اند؟؟؟ چند نفر از دانش آموزان و دانشجویان این کشور پس از فارغ التحصیلی ، نمی گویم زبان انگلیسی ، می گویم زبان عربی ....... می توانند به عربی صحبت کنند و یا متونی را بخوانند!!!!!
نعل وارونه می زنید .......!!!!
آنان که شب
به شورآب می کشند
سودای تشنۀ ما
به سیراب شدن
دست در دست غارتند
گلۀ بی چوپان ما را
گرگند
در لباس میش!
هدایت اله امینیان
چهارده از چهل و هشت
